تاریخچه توانبخشی در جهان و ایران

توانبخشی عبارت است از فرآیندی هدف گرا و دارای محدودیت زمانی که هدفش توانا ساختن یک شخص دارای اختلال برای رسیدن به یک سطح ذهنی، جسمی، اجتماعی و کارکردی مناسب است که در این راه او را برای تغییر دادن زندگی اش با ابزارهایی مجهز می سازد (سازمان بهداشت جهانی WHO 1981) در توانبخشی مفاهیمی همچون یکپارچه سازی اجتماعی، کاهش اثرات ناتوانی، توانمندسازی، کیفیت زندگی و ... مورد توجه و قابل اهمیت می باشد.
هدف از تیم و کارگروهی در توانبخشی، هماهنگی در فعالیت های گوناگون و متنوعی است که به منظور بازتوانی و توانمندسازی فرد دارای ناتوانی انجام می شود.

خدمات توانبخشی مبتنی بر جامعه؛ استفاده از تجهیزات ساده، قابل ساخت و موجود در جامعه، مشارکت اعضای خانواده و جامعه از طریق آموزش مهارت های ساده ارائه خدمات در محیط طبیعی زندگی می باشد.
 

تاریخچه توانبخشی در جهان
شاید بتوان گفت انسان تا چند قرن اخیر در دو دوره پزشکی درمانی و دوره پیشگیری را می دانست تا این که پس از جنگ جهانی اول پزشکی به نام ادوارد راسک بود که اولین مرکز توانبخشی را تأسیس و از این زمان توانبخشی پزشکی یا طب فیزیکی آغاز گردید. پس از  جنگ جهانی دوم تا به امروز مفهوم توانبخشی به سرعت و به طور وسیعی گسترده شده است.

تاریخچه توانبخشی در ایران
شاید بتوان ابوعلی سینا را اولین دانشمندی دانست که از درمان های فیزیکی همچون ماساژ و آب درمانی بهره گرفت. توانبخشی در ایران متکی بر قانونی است که در سال 1347 مورد تصویب قرار گرفت و از آن پس بود که انجمن توانبخشی وابسته به وزارت کار و امور اجتماعی ایجاد گردید. در سال 1348 بیمارستان توانبخشی شفایحیائیان اختصاصاً جهت امور خدمات توانبخشی اختصاص یافت. در سال 1359 با تشکیل سازمان بهزیستی کشور، انجمن توانبخشی منحل و در سازمان بهزیستی ادغام گردید. در راستای فعالیت های توانبخشی در ایران، آموزش رشته های مختلف توانبخشی آغاز گردید.

تعریف توانبخشی
توانبخشی عبارت است از فرآیندی هدف گرا و دارای محدودیت زمانی که هدفش توانا ساختن یک شخص دارای اختلال برای رسیدن به یک سطح ذهنی، جسمی، اجتماعی و کارکردی مناسب است که در این راه او را برای تغییر دادن زندگی اش با ابزارهایی مجهز می سازد( سازمان بهداشت جهانی WHO 1981) در توانبخشی مفاهیمی همچون یکپارچه سازی اجتماعی، کاهش اثرات ناتوانی، توانمندسازی، کیفیت زندگی و ... مورد توجه و قابل اهمیت می باشد.

اهداف توانبخشی

  1. پیشگیری از ایجاد یا بروز بیشتر ناتوانی
  2. جلوگیری از ناتوانی و اموزش عملکردی در ارتباط با نیازهای فرد
  3. ارتقای سطح آگاهی عمومی نسبت به ناتوانی و توانبخشی و ایجاد فرصت های برابر
  4. سعی در خودکفائی فرد دارای ناتوانی و قادرسازی وی در برخورد با مشکلات
  5. تطابق زندگی فرد دارای ناتوانی با جامعه با اموزش و مشاوره
  6. ارائه طرح های تسهیلاتی و خدمات شهری و مسکونی مناسب جهت استفاده افراد دارای ناتوانی
  7. افزایش آگاهی افراد دارای ناتومانی نسبت به توانایی های جسمی، روانی خویش و تطبیق آنان با محیط
  8. استقلال اقتصادی از طریق اشاغال و تبدیل وی به عنوان یک فرد مؤثر در جامعه

آمار افراد دارای ناتوانی
از گذشته برآوردهای مختلفی در ارتباط با آمار میزان شیوع افراد دارای ناتوانی وجود داشت. یکی از برآوردها مربوط به سال 1976 از طرف سازمان بهداشت جهانی who می باشد که این برآورد بر مبنای 10% از مردم جهان می باشد. با در نظر گرفتن عوامل مختلف، سازمان ملل متحد (UN) معتقد است شیوع افراد دارای ناتوانی در جهان به طور متوسط بیرابر با 2/5 درصد که این میزان در کشورهای درحال توسعه 7/7 درصد و در کشورهای درحال رشد 5/4 درصد برآورد می شود.

تیم توانبخشی
هدف از تیم و کارگروهی در توانبخشی، هماهنگی در فعالیت های گوناگون و متنوعی است که به منظور بازتوانی و توانمندسازی فرد دارای ناتوانی انجام می شود.

اعضای تیم توانبخشی پزشکی
نورولوژیست (داخلی اعصاب)، ارتوپد، جراح مغز و اعصاب، روماتولوژیست، متخصص گوش و حلق و بینی، چشم پزشک، و سایر متخصصین بر اساس نیاز و گروه پیراپزشک، فیزیوتراپیست، کاردرمان، بینایی سنج، شنوایی سنج، تکنسین فنی ارتوپدی، پرستار توانبخشی و کارشناس آموزشی و ...

اعضای تیم توانبخشی حرفه ای
ارزیاب حرفه ای، مربیان، کارشناس کاریابی و اشتغال، کارشناس آموزش

اعضای یتم توانبخشی روانی و اجتماعی
روانپزشک، روانشناس بالینی، مددکار اجتماعی و کارشناس آموزش

خدمات توانبخشی

توانبخشی پزشکی
به فرآیندی از خدمات پزشکی اطلاق می شود که هدف ان توسعه توانایی های عملکردی، جسمیانی و روانی فرد دارای ناتوانی در جهت قادرسازی آنان برای دستیابی به یک زندگی مستقل و فعال می باشد

توانبخشی حرفه ای
بر اساس تعریف سازمان بین المللی کار، توانبخشی حرفه ای فرایندی است از خدمات مستمر و هماهنگ توانبخشی که در ابعاد ارزشیابی، راهنمایی حرفه ای، آموزش حرفه ای

کاریابی و اشتغال، در جهت قادرسازی فرد دارای ناتوانی برای دستیابی از شغل مناسب ارائه می گردد. دارای چهار مرحله (1) ارزشیابی و راهنمایی حرفه ای (2) آموزش حرفه (3) کاریابی و اشتغال (4) پیگیری می باشد.

توانبخشی آموزشی
برنامه های خاصی است که بر اساس نیازهای فرد دارای ناتوانی آموزش ها و مهارت های ویژه به فرد و خانواده او ارائه می گردد که سه مرحله انتخاب هدف آموزشی، انتخاب روش آموزشی و ارزشیابی پیشرفت برنامه مورد نظر قرار می گیرد
.

رویکردهای ارائه خدمات توانبخشی
توانبخشی مبتنی بر مراکز

توانبخشی فرامؤسسه ای
توانبخشی مبتنی بر جامعه
توانبخشی مبتنی بر مراکز
مؤسسات روزانه یا شبانه روزی توانبخشی مسئولیت فراهم آوردن خدمات مورنیاز افراد دارای ناتوانی بوده و خدمات متمرکز بر فرد ناتوان بوده و خانواده و جامعه و دیگر افراد جامعه نقش بسیار کمی را دارند

توانبخشی فرا مؤسسه ای
که در ضمن برنامه ای افراد متخصص توانبخشی به خانه افراد دارای ناتوانی مراجعه می تنایند که خدمات متمرکز بر فرد ناتوان و کمی خانواده او است و دخالت جامعه بساار اندک می باشد و همچنین از نظر هزینه ای بسیار گران می باشد.

خدمات توانبخشی مبتنی بر جامعه
استفاده از تجهیزات ساده، قابل ساخت و موجود در جامعه، مشارکت اعضای خانواده و جامعه از طریق آموزش  مهارت های ساده ارائه خدمات در محیط طبیعی زندگی می باشد.